Order book, Türkçe karşılığıyla emir defteri, bir piyasada belirli bir varlık için verilmiş alım ve satım emirlerinin fiyat seviyelerine göre listelendiği kayıt yapısıdır. Kripto para borsalarında fiyatın nasıl oluştuğunu, bir emrin hangi seviyeden gerçekleşeceğini ve piyasanın ne kadar derin olduğunu gösteren temel veri yapısı emir defteridir.
Emir defteri, borsanın hem teknik çekirdeğinde hem de kullanıcıya görünen yüzünde yer alır. Teknik tarafta matching engine'in üzerinde çalıştığı veri yapısını oluştururken; kullanıcı tarafında piyasanın anlık durumunu okuma aracı olarak işlev görür. Bu nedenle emir defteri kavramının anlaşılması, borsa altyapısına ilişkin diğer başlıkların değerlendirilmesi için ön koşul niteliğindedir.
Emir Defterinin Yapısı
Emir defteri iki taraftan oluşur. Alış tarafı (bid), varlığı satın almak için verilmiş emirleri en yüksek fiyattan aşağıya doğru sıralar. Satış tarafı (ask), varlığı satmak için verilmiş emirleri en düşük fiyattan yukarıya doğru sıralar. Her fiyat seviyesinde, o seviyede bekleyen toplam miktar bulunur.
Alış tarafındaki en yüksek fiyat ile satış tarafındaki en düşük fiyat arasındaki fark spread olarak adlandırılır. Spread'in dar olması, alıcı ve satıcı beklentilerinin birbirine yakınlaştığını ve piyasanın işlem yapmaya elverişli olduğunu gösterir. Bu iki seviyenin çakışması durumunda eşleşme gerçekleşir ve emirler defterden düşer.
Emirlerin Defterde İşlenmesi
Bir emrin defterde nasıl davranacağı, emir tipine göre belirlenir. Limit emir, belirlenen fiyattan veya daha iyisinden gerçekleşmek üzere verilir; karşı tarafta uygun bir fiyat bulunmuyorsa defterde bekler ve piyasaya derinlik ekler. Piyasa emri ise fiyat belirtmeden verilir ve defterdeki mevcut emirlerle sırayla eşleşerek anında gerçekleşir; defterde beklemez.
Eşleştirme sırası genellikle fiyat-zaman önceliği kuralıyla belirlenir. Önce daha iyi fiyat veren emir, aynı fiyat seviyesinde ise daha önce verilmiş emir öncelik kazanır. Bu kuralın belirli ve tutarlı biçimde uygulanması, piyasanın adil işlediğine ilişkin güvenin teknik temelini oluşturur. Eşleştirme sürecinin ayrıntıları matching engine nedir içeriğinde ele alınmaktadır.
Not: Emir defterine yansıyan görüntü, gerçekleşmiş işlemleri değil bekleyen emirleri gösterir. Gerçekleşen işlemler ayrı bir kayıt olan işlem geçmişinde yer alır; iki veri kümesinin karıştırılmaması gerekir.
Piyasa Derinliği ve Likidite İlişkisi
Emir defterinde her fiyat seviyesinde bekleyen miktarların toplamı, piyasa derinliğini oluşturur. Derinliği yüksek bir defterde, büyük hacimli bir emir fiyatı önemli ölçüde hareket ettirmeden gerçekleşebilir. Derinliği düşük bir defterde ise aynı emir, birden çok fiyat seviyesini tüketerek beklenenden farklı bir ortalama fiyattan gerçekleşir; bu duruma kayma (slippage) adı verilir.
Bu nedenle emir defteri, bir borsanın likidite durumunu gösteren en doğrudan göstergedir. Yeni kurulan platformlarda defterin yeterli derinliğe ulaşması kendiliğinden gerçekleşmez; likidite sağlayıcı entegrasyonları ve piyasa yapıcılık düzenlemeleriyle planlanması gereken bir girdidir.
Teknik Açıdan Değerlendirme
Emir defterinin teknik davranışı, borsa altyapısının kalitesini belirleyen başlıca ölçütlerdendir. Defterin bellek içinde tutulması gecikmeyi düşürürken, kalıcılık ve kurtarma davranışının ayrıca kurgulanmasını gerektirir. Sistem yeniden başlatıldığında defterin tutarlı biçimde geri yüklenebilmesi, tasarımın kritik gereksinimlerindendir.
Defter verisinin kullanıcıya ve API istemcilerine iletilmesi de ayrı bir başlıktır. Anlık güncellemelerin sıra kaybı olmadan aktarılması ve istemci tarafındaki görüntünün sunucudaki durumla tutarlı kalması gerekir. Bu gereksinimler, borsa yazılımı değerlendirmelerinde teknik yeterliliğin ölçüldüğü alanlar arasındadır.
Sonuç
Emir defteri, kripto para borsalarında fiyatın oluştuğu ve likiditenin görünür hâle geldiği temel yapıdır. Alış ve satış taraflarının sıralanışı, spread, derinlik ve eşleştirme önceliği; hem kullanıcının piyasa okumasını hem de platformun teknik kalitesini belirleyen unsurlardır. Borsa altyapısı değerlendirilirken emir defterinin tutarlılık, gecikme ve kurtarma davranışının incelenmesi uygun olur. Kavramın bileşen bütünü içindeki yeri kripto para borsası yazılımı nedir içeriğinde ayrıca ele alınmaktadır.
Emir defteri davranışı, borsa altyapısının teknik kalitesini doğrudan yansıtır. İşlem çekirdeğinin değerlendirilmesi için teknik inceleme desteği sağlanmaktadır.